Kniażyce – Historia, Zabytki i Dziedzictwo Pawlikowskich

📜 Z dziejów wsi

Kniażyce to niewielka wieś, której historia sięga okresu Księstwa Halicko-Włodzimierskiego. Powstała jako osada służebna wobec przemyskiego grodu książęcego.

Najstarszy zachowany dokument z 1440 roku poświadcza przynależność wsi Kneschicze do rodu rycerza Steczka z Bolestraszyc. Na przestrzeni wieków miejscowość przechodziła przez ręce wielu znanych rodów:

• 1445 r. – w wyniku małżeństwa przechodzi na własność Bolestraszyckich,

• 1652 r. – jako wiano Zofii Bolestraszyckiej trafia do Krzysztofa Tomasza Drohojowskiego,

• Przed 1711 r. – wieś staje się własnością Wolskich,

• 1827 r. – Józef Gwalbert Pawlikowski odkupuje majątek od Franciszka Ksawerego Rosnowskiego.

🌲 Pawlikowscy z Medyki i ich zakopiański dworek

Rodzina Pawlikowskich przez pokolenia (1809–1939) osiadła w pobliskiej Medyce, a także we Lwowie i Zakopanem. Ich siedziba w Medyce przez lata była jednym z wybitniejszych ośrodków kultury na ziemiach polskich.

W 1924 roku na wzgórzu w Kniażycach (niedaleko kamieniołomu) wzniesiono drewniany dworek w stylu zakopiańskim.

• Architektura: Wzorowany był na słynnej zakopiańskiej Willi pod Jedlami (zbudowanej w 1897 r. wg projektu Stanisława Witkiewicza).

• Nowinki techniczne i infrastruktura: W pobliżu dworku powstała wieża widokowa z wiatrakiem prądotwórczym, linia telefoniczna połączona z majątkiem w Medyce oraz basen zasilany wodą ze studni. Dach willi pokryto gontem, a wokół wykonano zaawansowaną na owe czasy kanalizację i odwodnienie.

• Mieszkańcy: W willi zamieszkał Jan Gwalbert Henryk Pawlikowski wraz ze swoją drugą żoną – wiedeńską tancerką Valerie Kontschinsky. Z powodu srogich zim para coraz częściej spędzała ten okres w Zakopanem.

Wybuch II wojny światowej przerwał historię tego miejsca – majątek został opuszczony i nie przetrwał wojennej zawieruchy, a właściciele już na stałe pozostali w Zakopanem.

🏛️ Zabytki i ślady przeszłości

• Kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny: Drewniana świątynia wzniesiona w latach 1924–1925 z fundacji Jana Gwalberta Pawlikowskiego dla nowych osadników katolickich. W ołtarzu głównym znajduje się tradycyjna kopia obrazu Matki Boskiej z Dzieciątkiem (z charakterystyczną zieloną ramą i geometrycznym ornamentem). W kościele przechowywane jest także stare tabernakulum uratowane z nieistniejącej już wiejskiej cerkwii.

• Cmentarze i pamięć o dawnych mieszkańcach: Po prawej stronie cmentarza zachowało się kilka starych nagrobków świadczących o dawnych mieszkańcach wyznania grekokatolickiego.

• Ślady Wielkiej Wojny: Prawie cała wieś została zniszczona w 1915 roku podczas oczyszczania przedpola Twierdzy Przemyśl. Ocalały wówczas jedynie dwa domy, które służyły jako sztab stacjonujących tu wojsk austriackich. Do dziś w terenie można odnaleźć historyczne źródło, które dawniej służyło do pojenia wojskowych koni.

🏡 Współczesne Kniażyce

Obecna szczątkowa zabudowa drewniana pochodzi z okresu odbudowy po I wojnie światowej. Z kolei domy murowane zostały wzniesione już po II wojnie światowej przez osadników napływających z Rzeszowszczyzny.

Opracowanie historyczne: Barbara Chrobak, Dorota Markocka